Οἱ Τρεῖς Ἱεράρχαι ....

 «Οἱ Τρεῖς Ἱεράρχαι καὶ ἡ δραματική των προβολὴ στὴν μαρτυρικὴ ἀγωνία τῶν ἡμερῶν μας».

Τοῦ Ἀντωνίου Καρατζᾶ (†) καθηγ. Γυμνασίου Σύμης *.

«Ἔχει καθιερωθεῖ ἡ 30ὴ Ἰανουαρίου νὰ ἑορτάζεται ὡς ἑορτὴ τῶν Ἑλληνικῶν Γραμμάτων. Καὶ ἡ ἑορτὴ αὐτὴ συνδέθηκε μὲ τρεῖς μορφές, ἀγνές, ἠθικὰ μεγάλες καὶ ὑπέροχες, μὲ τοὺς τρεῖς συγχρόνους μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας, τὸν Ἰωάννη Χρυσόστομο, τὸν Γρηγόριο τὸν Ναζιανζηνὸ καὶ τὸν Βασίλειο τὸν Μέγα. Καὶ οἱ τρεῖς αὐτὲς μορφὲς ἔζησαν τὸν Δ΄ μ.Χ. αἰῶνα. Ὁ αἰῶνας αὐτὸς εἶναι ὁ κρισιμώτερος γιὰ τὸ κτίσιμο τοῦ μεγάλου οἰκοδομήματος τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ ὁ σημαντικώτερος σταθμὸς στὴν Ἱστορία τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος. Εἶναι ὁ αἰῶνας ποὺ θεμελιώνει τὰ κλασσικὰ χρόνια τοῦ Χριστιανισμοῦ.

Γεγονότα κοσμοϊστορικὰ τὸν πλαισιώνουν. Ἄρχισε μὲ τὴν πολιτικὴ νίκη τοῦ Χριστιανισμοῦ ποὺ ἐξέρχεται, χάρη στὴν ὑποστήριξη τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, ἀπὸ τὶς σκοτεινὲς κατακόμβες καὶ ἐγκαθίσταται κάτω ἀπὸ τὴ γαλάζια δόξα τῶν ψηλοθόλωτων Ναῶν. Τελειώνει μὲ τὴν πλήρη καὶ ὁριστικὴ ἀπαγκίστρωση τοῦ Βυζαντινοῦ Κράτους ἀπὸ τὸ ρωμαϊκό του παρελθὸν καὶ μὲ τὴν γόνιμη καὶ ἐλπιδοφόρα ριζοβόληση τοῦ κλασσικοῦ δυτικοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος μέσα στὰ πνευματικὰ εὔφορα χώματα τῆς ἀνατολικῆς λεκάνης τῆς Μεσογείου, κάτω ἀπὸ τὸ φωτεινὸ κλῖμα μιᾶς ἑξελληνισμένης Ἀνατολῆς. Καὶ κορυφώνεται ὁ 4ος αἰῶνας μὲ τὴν παρουσία τῶν τριῶν μεγάλων τῆς Ἐκκλησίας φωστήρων, τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν. Χάρη στὴ διδασκαλία τῶν τριῶν αὐτῶν Οἰκουμενικῶν Πατέρων ἡ πνευματικὴ ζωὴ κέρδισε τὸ μεγαλύτερο ἱστορικό της ἀπόκτημα. Καὶ οἱ τρεῖς αὐτὲς μορφὲς μὲ τὸ ἤθος τους τὸ ταπεινὸ καὶ ἐνάρετο καὶ μὲ τὴ σοφία τους τὴ γόνιμη καὶ δημιουργικὴ προμηνύουν κάτι τὸ καταπληκτικὰ μεγάλο καὶ φοβερὸ μέσα στοὺς αἰῶνες ποὺ ἐπακολουθοῦν καὶ τὸ συγκλονιστικὸ αὐτὸ δέος τὸ νιώθουμε νὰ δρασκελίζει τοὺς αἰῶνες τῆς Ἱστορίας καὶ νὰ φτάνῃ ὡς τὶς ἡμέρες μας καὶ νὰ συντονίζεται μὲ τὸν πόνο καὶ τὴν μαρτυρικὴ ἀγωνία τῶν ἡμερῶν μας.

Ἀξίζει τὸν κόπο, ἐφοδιασμένοι μὲ τὴν πρέπουσα ψυχικὴ καὶ ἠθικὴ ἀντοχὴ νἀ ἀτενίσουμε τὸ κολοσσιαῖο ἀπειρομέγεθος τῶν μεγάλων αὐτῶν Μορφῶν τῆς Χριστιανοσύνης, ἐπάνω στὶς ὁποῖες στηρίχθηκαν καὶ στηρίζονται πάντα τὰ γιγαντιαῖα δυναμάρια τῆς Χριστιανικῆς μας Οἰκοδομῆς. Ἀξίζει τὸν κόπο ἐφοδιασμένοι μὲ τὰ ὅπλα τοῦ Ἑλληνικοῦ Πνεύματος καὶ τοῦ Χριστιανικοῦ ἤθους νὰ τοὺς πλησιάσουμε καὶ νὰ ἔρθουμε κοντά τους. Νὰ φωτολουζόμαστε ὁλόκληροι μέσα στὴν ἄπλετη ἠθική τους φεγγοβολιά, ἀπ’ ὅπου φωτοσταλάζει σὲ ἄπειρα φωτοσυντρίμματα ἡ ἀπερινόητα πανέμορφη ἐσωτερική τους ἠθικὴ ὀμορφιά. Καὶ καθισμένοι κάτω ἀπὸ τὸν ἴσκιο τῆς ψυχῆς τους νὰ μεταλαβαίνουμε τὸ πνεῦμα τους, τὸ πνεῦμα τὸ ἀγωνιστικό, ἀπὸ τὸ ὁποῖο τρέφεται ἡ πίστη μας, γιὰ νὰ μᾶς μεστώνῃ καὶ στερεώνῃ αἰώνια τὸ κορμὶ

καὶ τὴν ψυχὴ ἐκεῖ ποὺ τὸ κρασὶ τῆς ἱερώτερης μέθης γίνεται αἷμα τοῦ αἴματός μας, γίνεται ὅλος ὁ ἤλιος, ὁ πρῶτος ἤλιος τῆς Ζωῆς καὶ τοῦ Θανάτου μας μέσα στὰ πλαίσια τῆς ἴδιας μας τῆς ζωῆς.

Οἱ τρεῖς αὐτοὶ μεγάλοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ποὺ στάθηκαν στὸ ἴδιο ἠθικὸ ὕψος εἶναι καὶ οἱ δημιουργοὶ ταυτόχρονα τῆς χριστιανικῆς σοφίας καὶ τοῦ χριστιανικοῦ ἤθους καὶ μὲ τὴν πνευματική τους πληρότητα σημείωσαν τὸν πρῶτο μεγάλο σταθμὸ στὴ δημιουργία τοῦ Ἑλληνοχριστιανικοῦ πολιτισμοῦ τοῦ Βυζαντίου στὰ πρόθυρα τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς. Καρδιὲς καὶ οἱ τρεῖς μεγάλου ἠθικοῦ διαμετρήματος μέσα σ’ ἐκεῖνους τοὺς αἰῶνες τοῦ αἴματος καὶ τῆς ἠθικῆς λάσπης, ὅταν ὁλόγυρα κορυφώνονταν τὰ φοβερώτερα ἀνθρώπινα πάθη τῆς ματαιοδοξίας, τοῦ φθόνου καὶ τῆς ἐγκόσμιας κυριαρχίας, στάθηκαν πάνω ἀπὸ τὴ λάσπη τῆς ἐποχῆς τους, καὶ πάνω ἀπὸ τὰ πάθη τῶν ἡμερῶν τους. Ξεπέρασαν τὶς προσωπικές τους ἀδυναμίες καὶ τὶς ἱστορικὲς ἀδυναμίες τοῦ καιροῦ τους, καὶ κατόρθωσαν νὰ ἀνασύρουν μέσα ἀπὸ τὰ ἀπύθμενα βάθη τοῦ ἀγνοῦ ἑαυτοῦ τους νέα στοιχεῖα καὶ νέα μορφώματα ζωῆς, μὲ τὰ ὁποῖα πλούτισαν καὶ μεγάλωσαν τὸν Χριστιανικὸ Κόσμο, μορφώματα ποὺ ἀντιδιαστέλλουν οὐσιαστικὰ τὸ πνεῦμα, τὸ ἦθος καὶ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο φανερωνότανε ὡς τὶς ἡμέρες τους ἡ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων.

Τότε μέσα στὴ διδασκαλία τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν γονιμοποιεῖται ἡ καταπληκτικὴ Ἀποκάλυψη καὶ θαυμαστὴ Ὁμολογία ποὺ ἐξαγγέλεται στὴν κορυφαία σελίδα τοῦ Εὐαγγελικοῦ κηρύγματος τῆς ἐπὶ τοῦ Ὄρους Ὁμιλίας. «Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τοὺς νόμους ἢ τοὺς προφήτας, ἀλλὰ πληρῶσαι αὐτούς». Ἡ τρανὴ καὶ φοβερὴ αὐτὴ ὁμολογία μαρτυρεῖ ὅτι ὁ Ἐσταυρωμένος δὲν ἦλθε ὡς ἀρνητικὸς καταλυτής, ἀλλὰ ὡς θετικὸς συμπληρωτὴς τοῦ πνεύματος τῆς Ἱστορίας.

Ἐγκαινιάζοντας τὰ χρόνια τοῦ κλασσικοῦ Χριστιανισμοῦ οἱ τρεῖς Φωστῆρες τῆς Τρισηλίου Θεότητος βροντοφωνοῦν μὲ ἕνα στόμα πὼς ὁ Ἐσταυρωμένος δὲν καταλύει τὸν Λόγον τῶν ἀρχαίων Ἐλλήνων, δὲν ἀρνεῖται τὴν δύναμη τῆς ἀρχαίας ζωῆς, ἀλλὰ συμπληρώνει τὴν ἀρχαία ζωὴ μὲ ἕνα στοιχεῖο ποὺ ἀγνοοῦσε τελείως ὁ Κόσμος. Ὑψώνουν δίπλα στὴν αἰώνια καὶ ἀκατάλυτη λορφὴ τοῦ λόγου τῆς κλασσικῆς Παιδείας καὶ Ἀρετῆς μιὰ δεύτερη αὐτοδύναμη καὶ ἰσοδύναμη ἠθικὴ Κορφή, τὴν κορφὴ τῆς Ἀγάπης καὶ τοῦ συγκρατημένου μαρτυρικοῦ Χριστιανικοῦ Ἤθους. Οἱ δύο αὐτὲς κορφὲς δὲν εἶναι ὅμοιες καὶ ὁμόζυγες. Εἶναι ἐκ διαμέτρου ἀντίζυγες, ἀντίθετες καὶ διαφορετικές. Καὶ οἱ τρεῖς Πατέρες σηκώνουν τώρα ὑπεύθυνα τὴν βαρειὰ ἐντολὴ μπροστὰ στὸ Θεὸ καὶ τὶς γενιὲς τῶν ἀνθρώπων ποὺ θὰ ἀνακύπτουν σὲ κάθε ἐποχή, αὐτὲς τὶς ἀντίθετες κορφὲς νὰ τὶς συγκλίνουν καὶ νὰ τὶς ἑνώσουν σὲ ἀδιάσπαρτη ἑνότητα καὶ σὲ μεγαλειώδη σύνθεση μέσα στὰ βάθη τῶν ψυχῶν τῶν ἀνθρώπων. Καὶ μὲ τὸ ἠθικό τους αὐτὸ αἴτημα προστάζουν ὅλους μας νὰ συναιρέσουμε μέσα στὴν ψυχή μας σὲ ἀδιάσπαστη σύνθεση καὶ ἑνότητα τὸν ζωντανὸ Λόγο τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ καὶ τὸ σεμνὸ καὶ ταπεινὸ ἦθος τοῦ Χριστιανισμοῦ, τὴν ὑγεία καὶ χαρὰ τῆς ἀρχαίας ζωῆς καὶ τὸ πνεῦμα τῆς χριστιανικῆς καθαρότητας καὶ ἁγιότητας, τὸ γάλα τῆς ἀρχαίας Παιδείας καὶ τὸ αἶμα τῆς ἄφωνης χριστιανικῆς Θυσίας. Ἡ συντονισμένη τους συναίρεση ἀπαιτεῖ

μόχθο ἡρωϊκὸ καὶ πόνο χριστιανικό. Γιατὶ οἱ ἄκρως αὐτὲς ἀντίθετες καὶ πρωταρχικὲς μορφὲς τῆς ζωῆς ἑνώνονται καὶ διασταυρώνοντει σὲ πολλὰ σημεῖα ἐπαφῆς. Ἀλλὰ κατὰ μία μυστικὴ καὶ θεία οἰκονομία, μόνο ἐπάνω στὸ φοβερὸ Σταυρὸ τοῦ ὑπέρτατου πόνου καὶ τῆς μεγάλης θυσίας ἡ διασταύρωση αὐτὴ βρίσκει τὴν πληρέστερή της ὁλοκλήρωση. Ἔτσι πάνω στὸ Σταυρὸ σφικτοπλέκονται ἀξεδιάλυτα οἱ πόλοι τοῦ πνευματικοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐκεῖ ἐπάνω ψηλὰ κλώθεται ἡ μοῖρα τῆς Ἱστορίας καὶ θεμελιώνεται ἡ συζυγία τῶν κολοσσιαίων ἀντινομιῶν τῆς Ζωῆς καὶ τοῦ Κόσμου.

Ἡ πρώτη νίκη πραγματοποιήθηκε στὰ χρόνια τοῦ Ἐσταυρωμένου καὶ στοὺς ἐπακολουθήσαντες μαρτυρικοὺς αἰῶνες τῶν διωγμῶν. Ἡ δεύτερη Νίκη σημειώθηκε τὸν Δ΄ μ.Χ. αἰῶνα μὲ τὴν διδασκαλία τῶν Τριῶν σεπτῶν Ἱεραρχῶν, μὲ τὴν ὁποία ἔγινε συνειδητὴ γιὰ πρώτη φορὰ καὶ ἀξιολογήθηκε ἡ σημασία τοῦ θανάτου, τῆς θυσίας καὶ τοῦ πόνου τῶν προγενεστέρων αἰώνων. Ἔκτοτε δάσος τεράστιο ἀπὸ σταυροὺς καλύπτει τὴν ἀένναη καὶ ἀντίρροπη διαλεκτικὴ κίνηση καὶ ἱστορικὴ πορεία τοῦ Κόσμου.

Θα εἶναι τάχα ἀνθρώπινη ἡ κοινωνία του μέλλοντος; Ἡ μόνη ἐλπιδοφόρα ἀπόκριση γιὰ τὴ ζωὴ και τὸ μέλλον εἶναι δημιουργικὴ ἀναβλάστηση τοῦ πνεύματος τῆς χριστιανικῆς θυσίας μέσα στὶς τιτανικὲς διαστάσεις τῆς ἐποχῆς μας, ὅπως πρωτοδιαμορφώθηκε τὸν Δ΄ μ.Χ. αἰῶνα ἀπὸ τὶς Μεγάλες Μορφὲς τῆς στρατευομένης τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Εἶναι ἡ μοναδικὴ φωνὴ ποὺ μπορεῖ νὰ ἀκουστεῖ σήμερα καὶ κάνει τὴν ἀνθρωπότητα νὰ εὔχεται καὶ νὰ προσεύχεται στὸ Θεὸ γιὰ τὴ Σωτηρία καὶ τὴν Ἐλευθερία τοῦ κόσμου».

* Το άρθρο αυτό του Αντ. Καρατζά δημοσιεύτηκε στην περιοδική έκδοση «Δωδεκάνησος» (Μηνιαία Εικονογραφημένη Επιθεώρηση, Έκδοση Νομαρχίας Δωδεκανήσου), τεύχος αρ. 13, 14, 15 (Ιανουάριος – Φεβρουάριος – Μάρτιος 1957), σ. 13-16, και αναδημοσιεύεται εδώ συντομευμένο με μικρές παραλλαγές. Ο Αντ. Καρατζάς (†1984), με καταγωγή από την Σίφνο, ήταν καθηγητής φιλολογίας. Υπηρέτησε ως καθηγητής στην Κύπρο (1955), την Κω και την Σύμη (1957), ενώ μετέπειτα υπηρέτησε για πολλά χρόνια ως φιλόλογος καθηγητής στη Λεόντιο Σχολή Αθηνών και στη Λεόντιο Σχολή Νέας Σμύρνης. Δημοσίευσε διάφορα άρθρα και μελέτες φιλοσοφικού – θεολογικού περιεχομένου. Πολλές μελέτες του, και ιδιαίτερα το ποιητικό του έργο, παραμένουν μέχρι σήμερα αδημοσίευτα. Ο γιός του Ιάκωβος (†2025) παντρεύτηκε την Ευδοκία (Κάτια) το γένος Μελιανού, από τη νήσο Αρκιοί.