Οι απεικονίσεις της μέλισσας εμφανίζονται πολύ νωρίς στην ανάπτυξη της νομισματοκοπίας στην αρχαία Ελλάδα, με την Έφεσο, μια αρχαία πόλη στην Ιωνία (ακτή του Αιγαίου της Τουρκίας) να έχει ιδιαίτερη αξίωση στην παράδοση αφού υιοθέτησε το έντομο ως έμβλημα του πολίτη.
Οι απεικονίσεις της Μέλισσας εμφανίζονται πολύ νωρίς στην ανάπτυξη της νομισματοκοπίας στην αρχαία Ελλάδα, με την Έφεσο, μια αρχαία πόλη της Ιωνίας (Αιγαίο ακτές της Μικράς Ασίας ), να έχει ιδιαίτερη αξίωση για την παράδοση αφού υιοθέτησε το έντομο ως έμβλημα του πολίτη. Οι μέλισσες απεικονίζονταν επίσης σε κοσμήματα και αγάλματα θεών στην αρχαία Ελλάδα.
Αιώνες πριν οι άνθρωποι δημιουργήσουν αγροτικές κοινωνίες, βασιζόμενοι στη γεωργία σε κατοικημένες κοινότητες, το μέλι που συλλέγεται από τις κυψέλες των άγριων μελισσών εκτιμούνταν ως πολύτιμη ουσία. Δεδομένου ότι η μέλισσα είναι εγγενής στα εδάφη που περιβάλλουν τη Μεσόγειο Θάλασσα, η εξημέρωση αυτού του επικονιαστή ήταν ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη πολλών οπωροφόρων καλλιεργειών στην περιοχή.
Ήταν τέτοια η αξία του μελιού ως εμπόρευμα που το Αιγυπτιακό ιερογλυφικό για τη «μέλισσα» άρχισε να χρησιμοποιείται ως σύμβολο για τον ηγεμόνα της Κάτω Αιγύπτου.
Στην αρχαία Ελλάδα, οι Μέλισσες και το μέλι ήταν ένα σημαντικό σύμβολο, συχνά συνδεδεμένο με τη γνώση, την υγεία και τη δύναμη. Τα έντομα θεωρούνταν ακόμη και υπηρέτες των θεών, με το μέλι να λατρεύεται για τις θεραπευτικές του ιδιότητες.
Η θεά των μελισσών στην αρχαία Ελλάδα ήταν η Θεά Μέλισσα. Σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία, μια νύμφη της είχε αποκαλύψει τη χρήση μελιού από τις ίδιες τις μέλισσες. Ήταν μια από τις νύμφες νοσοκόμες του Δία όταν γεννήθηκε σε μια σπηλιά που υποτίθεται ότι ήταν ιερή για τις μέλισσες. Υπάρχουν δύο εκδοχές του μύθου, η μία δηλώνει ότι οι Μέλισσες έθρεψαν τον Δία, και μια άλλη λέγοντας ότι ο Δίας τρέφονταν με το γάλα των κατσικιών και με μέλι από τις Μέλισσες.
Στην κλασική αρχαιότητα η Θεά Μέλισσα ταυτίστηκε ακόμη με την Αφροδίτη «Ανθεία» (μία από τις εξελίξεις της Μινωϊκής «Ορείας Μητρός»), Δήμητρα (κάποιες ιέρειες της οποίας μάλιστα, κατά τον νεοπλατωνικό Πορφύριο στο «Περί του εν Οδυσσεία των Νυμφών άντρου», λέγονταν «Μέλισσαι»)
Η μέλισσα στο νόμισμα της Εφέσου στην αρχαία Ελλάδα
Στην αρχαία Ελληνική πόλη της Εφέσου βρισκόταν ο διάσημος ναός της Αρτέμιδος και ο αρχιερέας του ναού ήταν γνωστός ως «βασιλική μέλισσα». Υπάρχουν σχεδόν χίλιοι διαφορετικοί γνωστοί τύποι νομισμάτων μελισσών και ελαφιού από την πόλη και εμφανίζονται συχνά αδημοσίευτοι νέοι τύποι. Ένα από τα παλαιότερα γνωστά παραδείγματα είναι ένας σπάνιος ημιστάτης ηλεκτρομίου, που χρονολογείται γύρω στο 550 π.Χ., ο οποίος πουλήθηκε για 25.000 δολάρια σε δημοπρασία στις ΗΠΑ το 2015.
Δραχμή Εφέσου 550 π.Χ. Πίστωση: CNG. CC BY-2.5/Wikimedia Commons/ CNG
Οι μέλισσες έχουν δύο ζεύγη φτερών, αλλά οι τυπικές αναπαραστάσεις του εντόμου στην αρχαιότητα έδειχναν γενικά μόνο ένα ζευγάρι με την πρώιμη εξαίρεση ενός ασημένιου οβολού της Εφέσου από περίπου το 550 π.Χ. Έδειχνε και τα τέσσερα φτερά. Στις αρχές της κλασικής εποχής (480-450 π.Χ.), οι μέλισσες που απεικονίζονταν σε ασημένιες δραχμές από την Έφεσο ήταν χαραγμένες με καμπύλα φτερά και σγουρές κεραίες, δίνοντας στο έντομο μια όψη σαν καρτούν.
Μέχρι τον τέταρτο αιώνα π.Χ. στην αρχαία Ελλάδα, οι Εφέσιοι κοπτήρες, έχοντας προχωρήσει στην τέχνη τους, χάραζαν πολύ πιο ρεαλιστικές μέλισσες, οι οποίες περιελάμβαναν λεπτομέρειες όπως το τσίμπημα, τα ενωμένα πόδια και την τεμαχισμένη κοιλιά.
Έφεσος, 370-360 π.Χ., αργυρό τετράδραχμο, μέλισσα. Πίστωση: ArchaiOptix. CC BY-4.0/Wikimedia Commons/ ArchaiOptix
Μερικά από τα νομίσματα, δημοφιλή στους συλλέκτες, φέρουν το συντομευμένο όνομα Έφεσος (E-Φ) στη μία όψη, και στην άλλη, δίπλα στο ελάφι, γράφεται το όνομα του τότε δικαστή.
Το 356 π.Χ. κάηκε ο ναός της Αρτέμιδος. Αρκετές πηγές από την εποχή ισχυρίζονται ότι αυτό ήταν το έργο του Ηρόστρατου, ο οποίος υποτίθεται ότι έβαλε φωτιά στα ξύλινα δοκάρια της οροφής, αναζητώντας τη φήμη με κάθε κόστος και προκαλώντας τον όρο «Ηρωστρατική φήμη». Κατά τους επόμενους αιώνες, η κατασκευή κατεδαφίστηκε και ξαναχτίστηκε επανειλημμένα, και στο βάθος, η πόλη συνέχισε να εκδίδει νομίσματα πολιτών που έφεραν τη Μέλισσα και το ελάφι μέχρι περίπου το 133 π.Χ.
Η Μέλισσα αρχίζει να εξαφανίζεται από τα νομίσματα της Εφέσου αφού η πόλη έγινε μέρος της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, μια κοινωνία στην οποία ο αυτοκράτορας εμφανίζεται στα νομίσματα, χωρίς να αφήνει χώρο για το έντομο.
Άλλες Ελληνικές πόλεις όπου εμφανίστηκε η Μέλισσα
Αρκετές άλλες πόλεις στην αρχαία Ελλάδα υιοθέτησαν την εικόνα της Μέλισσας για τα νομίσματά τους, υποδηλώνοντας πιθανώς οικονομικούς δεσμούς με την Έφεσο ή τη φιλοξενία μιας τοπικής λατρείας της Εφέσιας Αρτέμιδος. Η πλευρική γωνία της Μέλισσας, όπως φαίνεται στα Αιγυπτιακά ιερογλυφικά, φαίνεται πολύ σπάνια στα αρχαία νομίσματα, αλλά εμφανίζεται σε ένα πολύ μικρό ημιβόλο από άγνωστο νομισματοκοπείο του Ιονίου, μαζί με μια χελώνα στην πίσω όψη.
Τα έντομα εμφανίζονταν επίσης περιστασιακά ως διακοσμητικά σε αρχαία αντικείμενα που μοιάζουν με νομίσματα ή μάρκες, όπως ένας χρυσός δίσκος που δεν είχε ημερομηνία αλλά πουλήθηκε σε δημοπρασία στις ΗΠΑ το 2007. Μια θεωρία είναι ότι αυτά τα αντικείμενα δίσκου έχουν μαγικές δυνάμεις και θάφτηκαν μαζί με τους νεκρούς για να πληρώσουν τον Χάρων, τον βαρκάρη που μετέφερε τις ψυχές στη μετά θάνατον ζωή.
Δραχμή Εφέσου, 330 π.Χ. Credit: William S. Kimball & Company. CC BY 1.0/Public Domain/ Met Museum
Γύρω στο 202 π.Χ., η Έφεσος συνήψε συμμαχία με τη Φοινικική πόλη Αράδος (σημερινό Arwad, ένα μικρό νησί στα ανοικτά της συριακής ακτής νότια της Tartus). Η Αράδος σημάδεψε αργότερα αυτή τη συνεργασία με το σχέδιο της Μέλισσας και του ελαφιού για τη νομισματοκοπία της, και τα νομίσματα του Αράδου διακρίνονται από τη λέξη Αράδιο, που αναγράφεται στα Ελληνικά στη μία όψη. Θεωρείται ότι αυτή η συμμαχία κράτησε για κάποιο χρονικό διάστημα.
Μια σειρά από άλλες πόλεις στην αρχαία Ελλάδα υιοθέτησαν επίσης τη Μέλισσα, όπως ο Γεντίνος, μια μικρή πόλη στην περιοχή της Τρωάδας (βορειοδυτική Ανατολία), που χρησιμοποιούσε μέλισσα και φοίνικα στον μπρούντζο του τέταρτου αιώνα π.Χ.
Η Πραισός, μια αρχαία πόλη στο νησί της Κρήτης, έβαλε μια Μέλισσα με ένα τριαντάφυλλο στην πίσω πλευρά ενός σπάνιου ασημένιου ημίδραχμου γύρω στον τέταρτο έως τον τρίτο αιώνα π.Χ., και μια άλλη Κρητική πόλη, η Έλυρος, είχε την εικόνα μιας άτυπης λεπτομερούς μέλισσας — ιδιαίτερα οι φλέβες στα φτερά του — στην αργυρή δραχμή του γύρω στο 300 με 270 π.Χ. Η σχετικά άγνωστη πόλη της Ιουλίδας στο σημερινό νησί της Κέας τοποθέτησε επίσης μια μέλισσα στην πίσω όψη του χάλκινου νομίσματος του τρίτου αιώνα π.Χ.
Η κυψέλη είναι εκπληκτικά σπάνια στα αρχαία νομίσματα. Η πόλη Deultum στη Θράκη (τώρα Μπουργκάς στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας της Βουλγαρίας) απεικόνιζε μια κυψέλη στη μία πλευρά των σπάνιων τοπικών χάλκινων νομισμάτων της, που εκδόθηκαν στα μέσα του τρίτου αιώνα.
