Πέμπτη, 7 Ιουλίου 2016

Βυζαντινή Μουσική



ΤΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΟ ΥΦΟΣ
ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ
Αντωνίου Ε. Αλυγιζάκη, Καθηγητή

Οκουμενικ Πατριαρχεο κα Μεγάλη κκλησία εναι δύο ννοιες συνυφασμένες κα ταυτόσημες, πο προσδιορίζουν π σειρὰν αώνων τν πρωτόθρονη ν τν Οκουμένη Μητέρα κκλησία τς Κωνσταντινουπόλεως. ξουσία της εναι καθαρ πνευματικ κα ταυτότητά της γνήσια ποστολική. Εδικότερα, κάθε ργάνωσή της πορρέει κατ’ εθείαν π τν εχαριστιακ σύναξη κα π τ λειτουργικ τυπικό της, τ μονα­δικ σ οκουμενικ βάση κα ξιωματικ φος τς γίας το Χρι­στο Μεγάλης κκλησίας. Ο ννοιες, στόσο, Οκουμενικ Πατριαρ­χεο κα φος τς Μεγάλης κκλησίας Πατριαρχικ φος δν εναι κατηγορίες φυσικς ασθητικές, δν χαρακτηρίζουν, δηλαδή, φυσικ γεωγρα­φι­κ μεγέθη οτε πίσης καλλιτεχνικς λογοτεχνικς τεχνοτροπίες ρυθμούς. Εναι κατηγορίες ντολογικές, πο ναφέρονται σ ο­κουμε­νικς στορικς κα παρξιακς πραγματικότητες, πως εναι σχέση κτιστο κα κτιστου, εχαριστιακ μεταμόρφωση τς Οκουμένης στ πρόσωπο το Χριστο κα ναφορά της στν αωνιότητα κα στν Τριαδικ κοινωνία. Κυρίαρχο, συνεπς, στοιχεο το Πατριαρχικο φους εναι τρόπος μ τν ποο βιώνεται λειτουργικ πράξη κα δίως θεία εχα­ριστία. Κα τρόπος ατς δν εναι κανοποίηση τν ασθή­σεων συναισθηματικ ποβολή, λλ ποκάλυψη το καινούριου κόσμου τς χάριτος, τς μπειρίας τς κκλησίας κα το εκονισμο τς προσδοκίας τν σχάτων.
διάσταση ατ τς λειτουργικς πράξης διατυπώνεται μπνευ­σμένα στν Πατριαρχικ κδοση, Τυπικν κκλησιαστικν κατ τ φος τς το Χριστο Μεγάλης κκλησίας. Σ τελικ νάλυση, λοιπόν, φος τς Μεγάλης κκλησίας εναι ποδειγματικ ργάνωση λων τν πιμέρους στοιχείων πο συνθέτουν τς ερς κολουθίες κα συνάξεις κα πο συνάπτουν τν κφραση τς μπειρίας τς καθολικότητας τς Μεγάλης κκλησίας τν σχάτων.
τσι, τ Πατριαρχικ φος τς Μεγάλης κκλησίας Κωνσταντινουπόλεως διαποτίζει σειρ λόκληρη κκλησιαστικν δραστηριοτήτων διαθέ­τοντας ναν σχυρότατο πολιτισμικ πυρήνα, πο διαμορφώνεται στ βάση ποικίλων κφράσεων κα διατυπώσεων τς χριστιανικς διδασκαλίας κα τέχνης, πως εναι λ.χ. ναοδομία, λειτουργικ θεολογία, τ ερ να­γνώ­­σματα, ζωγράφος κα μουσικς λόγος, σκηνικς διάκοσμος το λειτουργικο τυπικο, τ μφια, μικροτεχνία, ο κκλησιαστικο χοροί, τ λειτουργικ σκεύη, ο λιτανεες, κινησιολογία, ο κηραψίες, τ θυμιάματα κ..
Στ Μεγάλη κκλησία Κωνσταντινουπόλεως, κατ τν ρχαία παράδοση, πως τν παρουσιάζει Ρωμανς Μελωδός, «κειτο χαμαὶ θρόνος τς κκλησίας». Στν δια βάση κινεται κα κθεση τς Βασιλείου Τάξεως, πο κατέγραψε Βασιλες Κωνσταντνος Πορφυρογέννητος. π τς περιγραφς τν μεγαλοπρεπν ατν ορταστικν συνάξεων συνάγεται τι τ βυζαντιν κράτος κα κκλησία εχαν ποστολ ξόχως οκουμενικ μ σταθερος περεθνικος θεσμος φιλίας κα συνερ­γασίας. Μεγάλη κκλησία ταν τ πίκεντρο καθιερωμένων λαμ­πρν βασιλικν ορταστικν κδηλώσεων, πο προωθοσαν μ­φα­νς να εδος κοινωνίας τν θνν, παγκόσμια πρωτοτυπία το βυζαν­τινο πολιτισμο.
Μ τν δια προοπτικ στ Φανάρι σήμερα τ Οκουμενικ Πα­τρι­αρ­χεο κπληρώνει τ μεγάλη ποστολή του διατηρώντας τς παραδόσεις τς Μεγάλης κκλησίας στν περίλαμπρο κα πάνσεπτο Πατριαρχι­κ Να το γίου Γεωργίου Κωνσταντινουπόλεως. Αὐτοὶ ο θεσμο τι­μον διαί­τερα τ τουρκικ θνος λλ κα τν παγκόσμια κοινότητα.
ναμφίβολα, στ περιβάλλον τς Μεγάλης κκλησίας κα τν βυ­ζα­ντι­νν νακτόρων γεννται κα μεγαλουργε βυζαντινς κα μεταβυ­ζαντινς μουσικς πολιτισμός, πο πηρεάζει βαθύτατα τς μου­σικς παραδόσεις λόκληρης τς νατολικς λεκάνης τς Μεσογείου κα τς Δύσης.
Εδικότερα, τ Πατριαρχικ φος προσεγγίζεται μετ π πίπονη σκηση κα κπαίδευση στν διόμορφη κα διότυπη τεχνικ τν κκλη­σιαστικν μελν, τ ποα πιλέγονται γι τς λειτουργικς νάγκες τς Μεγάλης κκλησίας. λοκληρωμένη, βέβαια, σπουδ κα θισμς στ Πατριαρχικ φος πραγματοποιονται μόνο στν Πατριαρ­χικ Να μετ π τακτικ κα πολύχρονη θήτευση στος χορος κα στ μουσικ πί­πεδα τν χορωδν: Κανονάρχης, βοηθός, Α΄-Β΄ δομέστικος, λαμπαδάριος, πρω­τοψάλτης. προγραμματισμς τν μουσικν μαθημάτων εναι καθο­ρι­σμέ­νος κα παράβατος, πως πίσης κα προσαρ­μογ το Πατριαρ­χικο χορωδο στν διαίτερο τρόπο κφρασης, πο δν συνδέεται μ τς προ­σωπικς διομορφίες τν φωνητικν κανο­τήτων, λλ μ τν ερο­πρέπεια κα τ σοβαρότητα τν κκλησιαστικν μελν. Στν περίπτωση ατ τ Πατριαρχικ φος δεσμεύεται π συγκεκριμένες στάσεις, κινήσεις, σεβισμούς, χρωματισμούς, ρυθμικς γω­γς κα περιο­ρισμος τν φω­νητικν κτάσεων λλ κα π τν κατ περίπτωση τήρηση το λειτουρ­γικο τυ­πικο. π τος παράβατους, πίσης, κανόνες το Πατριαρχικο ψαλ­τικο φους εναι πιστ προσαρμογ στος τρόπους πόδοσης τν λειτουρ­γικν μελν π τος παλαιοτέρους διδασκάλους.
Τ Πατριαρχικ φος, στόσο, δν ποτελε μιὰν καμπτη πραγματικότητα, πως συμβαίνει μ τ λειτουργικ τυπικ τς Δύσης. Στν να­τολή, μ πίκεντρο τ Οκουμενικ Πατριαρχεο, τ ρθόδοξο βίωμα δια­μορφώνει ναν ντονο κοσμοπολιτικ χαρακτήρα μέσα π ποικίλες το­πικς παραδόσεις. Τ φαινόμενα ατ ντοπίζονται π τν ποχ κόμη το Μ. Βασιλείου, ταν διος Πατέρας μιλε γι μι κοιν παράδοση προδιαγράφοντας ταυτόχρονα τν πολυεθνικότητά της κα τος χώρους στος ποίους θ κδηλωθον πολ σύντομα ο ποικίλες τάσεις της, νδειξη τς ρτιότητας κα τς ζωτικότητάς της. Ο τάσεις ατς θ τροφοδοτήσουν στ συνέχεια τς διάφορες πιχώριες παραδόσεις, πο στν περίπτωση τς λειτουργικς ψαλμωδίας θ ποκρυσταλλωθον στ σχ­μα τν κατ τόπους διωματισμν κα διοτυπικν.
Μ τν δια προο­πτικ διαμορφώνονται κα ο διάφορες κατ τόπους λειτουργικς παραδόσεις, ο ποες προβάλλουν σ να μεγαλύτερο, συγκε­κριμένο κα πί­σημο πι τύπο μις κτεταμένης περιοχς. τσι, παρουσιάζεται τ Τυπικ ς κωδικοποίηση κα πιστοποίηση τς εταξίας τς κκλησίας. Ο λει­τουργικο τύποι, συνεπς, ποτελον νδειξη τς καθολικότητας τς κ­κλησίας κα δν εναι τίποτε λλο π διάφορες παραλ­λαγς διώ­ματα τς νιαίας παραδόσεώς της, πως λ.χ. βυζαντινός, ντιο­χειανς κα λεξανδρινς λειτουργικς τύπος. λληλεπιδράσεις τους μαζ μ λλα σωτερικ κίνητρα τς ζως τς κκλησίας δημιουρ­γον τς παραδόσεις το σματικο κα μοναχικο τυπικο. Εναι προφα­νς τι λα ατ τ σχήματα κολουθον π κοντ κα τν ξέλιξη το λειτουρ­γικο μέλους.
Τ σματικ τυπικ εναι τ μεγάλο προνόμιο τς Μεγάλης κ­κλησίας Κωνσταντινουπόλεως μ τ περίτεχνο σύστημα τς ψαλμωδίας του στ βάση 68 ντιφώνων τν ψαλμν 140 κα 150 σ συνδυασμ μ να μεγάλο ριθμ ναλλασσομένων φυμνίων. π τν λλη πλευρά, τ μοναχικ τυπικ ντιτάσσει τ διαίρεση τν 150 ψαλμν το Ψαλτηρίου σ εκοσι καθίσματα κα ξήντα στάσεις. ψαλμωδία δ περιορίζεται σ να μικρ ριθμ ψαλμν, ν ο πόλοιποι διαβάζονται. Ο πιπτώσεις τν δύο τυπικν στ λειτουργικ παράδοση ταν καθοριστικές, σχέτως ν τ σματικ τυπικ παραχώρησε τ θέση του στ μοναχικό, τ ποο μως, μ τ σειρά του, γινε σματικότερο το σματικο.
Εναι εκολο ν ντιληφθε κανες μ ποιὸν τρόπο παγιώνεται ψαλ­τικ παράδοση τς Μεγάλης κκλησίας, πο πηρεάζει ριστικ λό­κληρη τν ρθόδοξη νατολή. Τ διαίτερα, μως, χαρακτηριστικ το λειτουργικο μέλους στν Κωνσταντινούπολη ριστικοποιονται μ τ σημειογραφία, πο παίρνει π τος περίφημους μελουργος τς Πόλης ναν τοπικ χαρακτήρα γκεντρίζοντας κόμη κα τν γιοπολιτικ πράξη το τυπικο. τσι, γενικ ποδοχ τς Κωνσταντινουπολιτικς ψαλμωδίας κα τν διωματισμν της, ο ποοι εναι ποκρυσταλλω­μένοι π τν ποχ το ωάννου Μαΐστορος Κουκουζέλη, σ σχέση μ τς λ­λες τοπικς παραδόσεις το γίου ρους, τς Θεσσαλονίκης, τς Θεσσαλίας, τς Κρήτης κα τς Κύπρου, εναι μι πτ πλέον πραγματικότητα, πο πιβεβαιώνεται π τν δια τν στεροβυζαντιν χειρόγραφη παράδοση λλ κα κείνην λόκληρης τς θωμανικς περιόδου.
Τὸν ιζ΄ κα ιη΄ αώνα, μως, ψαλτικ πράξη τς Κωνσταντινουπόλεως δια­μορφώνει ποκλειστικ δικά της χαρακτηριστικ γνωρίσματα, πο φο­ρον λες τς μελωδίες το ορτολογίου. Τν δια ποχ μφανίζεται κα ρος φος, πο κολουθε τος τίτλους τν συλλογν το Ερμο­λογίου, το ναστασιματαρίου, το Δοξασταρίου κ.λπ. Προ­φανς διος τίτλος κατα­χωρεται κα στν Πατριαρχικ κδοση το Τυπικο, πο πιμελήθηκε Κωνσταντνος Πρωτοψάλτης. Τ διαίτερο ατ γνώρισμα τς ψαλτικς, τ γνωστ στ κατοπιν χρόνια ς Πα­τριαρχικ φος, ποτελε ποκλειστικ τεχνικ τν Πρωτοψαλτν τς Μεγάλης κκλησίας Κωνσταντινουπόλεως, σεβαστ στς κατ τόπους ρθόδοξες κκλησίες.

Συμπερασματικά, τ φος τς Μεγάλης κκλησίας εναι μία ερύ­τατη κκλησιολογικ ννοια, πο προβάλλει τ σημασία το λειτουργι­κο βιώματος, τς εχαριστιακς μπειρίας κα τς σχατολογικς προο­πτι­κς τς κκλησίας. Τ διαίτερο, δηλαδή, χαρακτηριστικ «Μεγάλη» τς πρωτόθρονης κκλησίας Κωνσταντινουπόλεως διερμηνεύει μ μ­φαση τν εκονισμ τς Μεγάλης κκλησίας τν σχάτων κα τ συγκεφαλαίωση το σύμπαντος κόσμου στ πρόσωπο το νσαρκου Λόγου. Τ φος, συνεπς, τς Μεγάλης κκλησίας εναι εχαριστιακ κα δοξολογικό, ε­ναι τρισάγιος μνος πο δεται στ ζωοποι Τριάδα ταυτόχρονα π γγέλους κα νθρώπους κατ τ θεία λειτουργία κα πο προτρέπει τος πιστος ν ποθέσουν κάθε βιοτικ μέριμνα γι τν ποδοχ το Βασιλέα τν λων.
ΠΗΓΗ:http://melourgia.blogspot.gr/

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου